Bütün ayanamshalar: kimler, ne zaman ve neden yarattı

Kırk yedi ayanamsha, tek bir sorunu çözmenin yetmiş üç yolu değildir. “Nereden sayılacak?” sorusuna yetmiş üç farklı yanıttır ve her yanıt kendi referansına dayanır. Bu noktaların ne olduklarına ve her birini kimin seçtiğine bakalım.

İlke

Burç gökyüzüne iki biçimde bağlanabilir. Tropik burç ilkbahar eşitliğinden sayılır: bu hareketli bir nokta olduğu için tropik burç mevsimlere bağlıdır ve 0° Koç her zaman astrolojik ilkbaharın başıyla örtüşür. Sidereal burç sabit yıldızlara bağlıdır.

Aradaki farkı presesyon yaratır: Dünya ekseni yaklaşık 26 000 yılda yavaşça bir çember çizer ve eşit noktasını da sürükler. Bu sürede burç yılda yaklaşık 50 yay saniyesi, yani 72 yılda bir derece kayar. İki bin yılda biriken yirmi beş derece tam bir burç demektir.

Ayanamsha, tropik koordinatları sidereal olanla çevirmek için çıkarılacak açıdır. Büyüklüğü, sıfır olarak hangi sabit yıldızın seçildiğine bağlıdır. Seçim birçok biçimde yapılabilir: bir yıldız, bir yıldız çifti, Galaksi merkezine doğru yön, bir ekvatorun düzlemi, tablolar içeren bir metin. Her seçim kendi değerini verir ve hepsi kendi geleneği içinde “doğrudur”.

Buradaki belirleyici nokta şu: Ayanamshalar arasındaki fark bir hesaplama hatası değil, bir konuşma biçimi farkıdır. Hangi ölçeği seçtiğiniz, o ölçeğin hassasiyetinden daha önemlidir.

Veda ölçekleri

Bugünkü biçimleriyle sidereal sistemlerin türediği Hint geleneği. Hintlerde ayanamsha astrolojik bir ayrıntı değil, resmî astronominin parçasıdır: bayramlar, takvim ayları ve panchangalar için gezegen konumları onunla hesaplanır.

Lahiri (Chitra Paksha) Hint astronomisinin baş ölçeğidir, resmî olarak benimsenmiş ve Hint takvimlerinin temeline oturtulmuştur. Adını, tablolarını yeniden ürettiği gökbilimci Surya Siddhanta’dan alır: Lahiri Güneş’in sidereal burçtaki hareketini yeniden hesaplayıp metinlerle tutarlı bir sayım elde etti. Keyfî bir çapa değil, gözlenen bir eğrinin bir kaynağa uydurulmasının sonucudur. Neredeyse bütün modern veda hesaplarının varsaydığı ölçektir ve sitede varsayılan odur. 2000 yılı için değeri yaklaşık 23,85°’dir.

Lahiri (1940) aynı ölçeğin başka bir referans çağına göre yeniden hesaplanmış bir varyantıdır. Bugünkü Lahiri ile farkı önemsizdir, ama 20. yüzyılın ortasında ayrı bir uygulamaydı ve eski tablolarda hâlâ görülür.

Lahiri (VP285) Venkata Pattabhirama Vridha Lakshminatha Shastri (VP) adlı kişinin 285 numaralı yayınından çıkan varyanttır. Çapası klasik Lahiri ile aynıdır, ama sayı belirli bir efemeris baskısından türetilmiştir. O hesabın tam olarak yeniden üretilmesi gerektiğinde işe yarar.

Lahiri (ICRC) ICRC efemerisleriyle uzlaştırılmış varyanttır; yani Güneş ve Ay konumlarının, Uluslararası Gök Koordinat Sistemi’nin esas kabul ettiği işlemle uyumlu hâli. Klasik değerden bir kesir kadar ayrılır.

Krishnamurti, gökbilimci ve astrolog S. Krishnamurti tarafından önerilen ayanamshadır. Bir Hint metni yerine modern çağın gözlemlerine dayanan bir ölçek kurma girişimidir. Lahiri’den belirgin biçimde saptığı buradan gelir: 2000 için yaklaşık 23,7°’ye karşı 23,85°, yani kabaca iki derece yüzde onu. Çoğu insan için önemsizdir, ama bir burcun sınırında farklı bir sonuç verir.

Krishnamurti (VP291) aynı fikrin, VP efemerislerinin 291 numaralı başka bir baskısından türetilmiş hâlidir. VP listesinde bu sayılar yan yana gelir; 285 ile 291 arasındaki fark, sonucun kullanılan veri kümesine ne kadar bağlı olduğunu gösterir.

Raman, gökbilimci B. V. Raman’ın önerdiği ölçektir. Hint ölçeklerinden belirgin biçimde ayrılır: 2000 için yaklaşık 22,4°, yani Lahiri’nin neredeyse bir buçuk derece altında. Bunun sonucu olarak Raman’a göre sidereal burçtaki Ay Hint sayımına göre kaymış görünür ve burçlar gözle görülür biçimde farklılaşır. Raman veda çerçevesi içinde çalışıyordu ama kendi hesaplarına dayanıyordu, Hint tablolarına değil.

Ushashashi, gökbilimci Ushashashi’ye atfedilen bir ölçektir. Aynı “gözlemsel” Hint varyantları grubundadır: yöntemde Hint geleneğiyle örtüşür ama kendi kayma değeri vardır, bu yüzden sınır durumlarında burçlar Lahiri ile örtüşmez.

Djwhal Khul, Hint gökbilimcisi Djwal Koul’un çalışmasından gelir. Değeri metinden değil gözlemden elde etme girişimlerinin en yenilerindendir. Ushashashi ile aynı grupta yer alır: Hint çerçevesi, kendi çapası.

Yukteshwar, Sanyan Yukteshwar adıyla ilişkilendirilen ölçektir. Klasikten ayrılan ilk “yeni” Hint ölçekleri arasındadır; 2000 için değeri yaklaşık 22,5°, yani açık biçimde Hint Lahiri’sinin altında.

J. N. Bhasin, gökbilimci Janakiram Narayan Bhasin’in ölçeğidir. Ayanamshayı kendi başına hesaplama girişimi olan bir Hint örneği daha. Yayılımın bir derece yarıya ulaştığı gruba girer; yani Hint geleneğinin kendi içinde üzerinde anlaşılmış bir temel değer yoktur.

De Luce, modern araştırmacı De Luce’e atfedilir ve tarihî kaynakların karşılaştırılmasıyla elde edilmiş “yeniden kurulmuş” bir değer olarak yayımlanır. Ayrı durur, çünkü bugünkü değeri ölçmeye değil, belirli bir tarihî anda kullanılmış olanı geriye dönük olarak kurtarmaya çalışır.

Batı ölçekleri

Fagan/Bradley Batı sidereal astrolojisinin baş ölçeğidir. R. Bradley 20. yüzyılın başında kullanmıştır, ondan önce de araştırma gökbilimcisi V. Fagan. Değeri 24,0° civarındadır, yani Hint Lahiri’sinden yaklaşık 0,2° fazla. Bu önemlidir: bir Batı kaynağı okuyorsanız orada neredeyse kesinlikle Fagan/Bradley vardır ve burçları nüfusun bir kısmı için Hint burçlarından yaklaşık bir burç kadar farklı olur.

Aldebaran (15 Tau) alışılmadık bir çapaya sahiptir: klasik referans noktası yerine Aldebaran yıldızının katalogdaki belirli bir konumunu kullanır. Tek bir yıldıza modern bir katalogla, eski bir metinle değil bağlanmış nadir bir ayanamsha örneğidir. Gözlemlere karşı sınama olarak yararlıdır.

Babill ve antik ölçekler

Babill astrolojisi daha yaşlı koldur; Yunan uygulaması ve Batı’daki bütün burç numaralandırması sonradan ondan büyümüştür. Burcu sabitleme biçimi Hint yöntemiyle örtüşmez, bu yüzden kendi ayanamshaları vardır.

Hiparkos, MÖ ikinci yüzyıl gökbilimcisine dayanan antik Yunan ölçeğidir. Presesyonu koordinatlarda ifade etmeye yönelik erken bir girişimdir: Hiparkos yıldız konumlarını önceki gözlem kayıtlarıyla karşılaştırıp kaymayı kestirmiştir. Önemli olan, aynı problemi Hintlilerin ortaya attığı şekilde, ama Avrupa geleneği onu sistematik olarak çözmeden iki buçuk yüzyıl önce koymuş olmasıdır.

Sâsânî, üçüncü-yedinci yüzyıl Sâsânî İran döneminin ölçeğidir. İranlı gökbilimciler Babill ve Hint mirasını, burç referansı dâhil, sistemleştirdi. Bu ayanamsha, Hint tabloları yerel okulları geçtikten önce İslamî İran’da kabul edileni yeniden kurar.

Valens Moon, Anthologia’ların yazarı Vettius Valens’e atfedilen gelenekle ilişkilidir. Bu metnin ona ait olup olmadığı ve tam olarak neyi kaydettiği gökbilim tarihçileri arasında hâlâ tartışmalıdır; adın koşullu olmasının nedeni budur.

Babill (Kugler 1, 2 ve 3), Otto Kugler’ın çini yazılı tabletlerden Babill sistemini yeniden kurduğu çalışmadan üç varyanttır. Sayı, kaynak metinlerin farklı okumalarını ya da farklı tarihlendirmelerini gösterir: Kugler bazı Babil tabletlerinin birbiriyle örtüştüğünü, başkalarının ise farklı bir değer verdiğini buldu. Bunların gözlem dönemi farklılıkları olduğu, hata olmadığı anlaşıldı; dolayısıyla üç varyant ortalanmış tek bir değerden daha dürüsttür.

Babill (Huber), tam olarak Babill gözlemlerinin tarihlendirilmesiyle uğraşan Paul Huber’ın çalışmasına dayanan yeniden kurumdur. Kugler varyantlarından ayrılır, çünkü daha katı bir kronolojiye oturur.

Babill (ETPSC), Edinburgh Üniversitesi’nin Early Science programından gelen varyanttır: modern tarihyazımda kanonikleştirilmiş bir Babil değeri.

Babill (Britton), antik astronomi tarihi uzmanı Stephen Britton’un çalışmasını izler. Huber’ınkiyle aynı gruptadır ama özgün gözlemlerin farklı bir tarihlendirmesini kullanır.

Hint metinsel ölçekler

Bunlar gözlemsel değerler değildir; klasik Sanskrit metinlerinde yazılı olanın yeniden üretimidir. Aralarındaki fark gözlemler arasındaki değil, metinler arasındaki bir farktır.

Surya Siddhanta, Sanskrit geleneğinin korunmuş en eski astronomi risalesi sayılan aynı adlı metne yaslanır. Ölçek orada betimlenen Güneş hareketini yeniden üretir.

Surya Siddhanta (ortalama Güneş), referans olarak Güneş’in ekliptik üzerindeki kendi hareketini değil ortalama konumunu alan varyanttır. Fark şudur: gerçek Güneş ekliptik boyunca düzgün hareket etmez ve gerçek konumla ortalama konumdan biri izlenebilir. Bunlar aynı metin içindeki iki konuşma biçimidir.

Aryabhata, Aryabhatiya’ya yaslanır. İlke Surya Siddhanta ile aynıdır ama hareket modeli ve tablolar farklıdır. Aryabhata altıncı yüzyılda yaşadı ve sistemi sonraki veda sisteminden belirgin biçimde ayrılır.

Aryabhata (ortalama Güneş), Aryabhata’nın modeline uygulanan aynı “ortalama Güneş” varyantıdır.

Aryabhata (M.S. 522), sayıyı yeniden kurumların çıktığı metin tarihlendirmesine bağlar. Mesele şudur: bilgi yavaşça birikir ve sonraki nüshalar tam da bu tarihi geçerli sayabilirdi.

SS Revati: “SS” Hint standardını belirtir; Revati ise Hint geleneğinde çapa olarak kullanılmış nakşatralardan biridir, yani Ay’ın menzilleri veya ekliptiğin sınır noktaları. Bu ölçek o noktaya bağlıdır.

SS Chitra, ikinci nakşatra olan Chitra’ya yaslanan varyanttır. Referans noktası Revati’ninkinden farklıdır, dolayısıyla kayma değeri de farklı olur.

Gerçek Chitra, Güneş’in hareketinin ortalama değil gerçek ekliptik izlenerek sürüldüğü anlamına gelir, yani ekliptiğin yörünge düzlemine göre eğimi hesaba katılır. Bu tür incelikler için liste ayrı kayıtlar tutar.

Gerçek Revati, aynı nitelemeyi Revati çapasına uygulayan varyanttır.

Gerçek Pushya, üçüncü nakşatra olan Pushya’yı gerçek ekliptik düzeltmesiyle kullanır.

Gerçek Mula, dördüncü nakşatra olan Mula’yı kullanır. Mula, Hint geleneğinde ekliptiğin gök ekvatoru ile kesiştiği noktadır.

Gerçek Sheoran, Hint burç sisteminin ekliptik ile Dünya yörüngesi düzlemi arasındaki açı düzeltmesini ekleyen modern bir yeniden kurumla ilişkilidir. Artık klasik bir ölçek değil, Hint sistemini güncel presesyon modeline taşımaya yönelik modern bir girişimdir.

Yıldızsal ve galaktik ölçekler

Ayrı ve belki de en beklenmedik grup. Burada burcun sıfırı ne bir yıldıza ne bir metne bağlıdır; Galaksi’nin kendi yapısına bağlıdır: merkezine ya da ekvatorunun düzlemine. Mantık çekicidir: mümkün olan en “yıldızsal” referans noktasını isteyen, elin altındaki en büyük ve en uzak cismi alır.

Galaksi merkezi 0° Yay, sıfırı Galaksi merkezine doğru yöne bağlar; bu yön tropik sistemde yaklaşık 0° Yay’a düşer; adı da buradan gelir. Aynı anda iki sayı üzerinde etki eder: Lahiri’den farkı üç buçuk dereceye ulaşır.

Galaksi merkezi (R. Gilbrand), R. Gilbrand’ın hesapladığı varyanttır. Merkezin konumu için farklı kaynak veriler kullandığından farklıdır; fikir aynı olsa da değer başkadır.

Galaksi merkezi Mula (Wilhelm), merkezin Mula sistemindeki konumuna dayanan Wilhelm’in hesabıdır. İnce nokta şudur: burada yalnızca çapa değil, referans noktası da değişir.

Galaksi merkezi (Cochrane), Cochrane’in bağımsız bir yeniden kurumudur. Aynı yönün üç bağımsız hesabı birbirine yakın ama özdeş olmayan üç değer verir; bu niceliğin ne kadar ince olduğuna dair somut bir ders.

Galaktik ekvator (IAU 1958), sıfırı merkeze değil, 1958 standart tanımına göre galaktik ekvatorun düzlemine yerleştirir. Bu tamamen farklı bir konuşma biçimidir: bir nokta yerine bir düzlem.

Galaktik ekvator (gerçek), galaktik düzlemin gerçek eğimini ortalama eğimden ayırır. Fark ondalık derece mertebesindedir.

Galaktik ekvator (Mula), ekvatordur ama Hint referans sistemindedir.

Galaktik ekvator (Fiorenza), Fiorenza’nın hesabıdır. IAU sürümüyle aynı fikir, ama farklı başlangıç koordinatı seçimiyle.

Galaktik hizalama (Mardyks), hepsinin en tuhafıdır: burada sıfır, galaktik ekvator ile ekliptik örtüşecek biçimde seçilir, yani çözüm iki düzlemin aynı olması koşulundan ara. Çapası bir cisim değil, iki düzlem arasındaki ilişki olan bir kurulumdur.

Çağlar

Önceki üç kayıt dar anlamda ayanamsha değil, referans çağıdır. Aralarındaki fark bir gelenekte değil, boylam hesaplanırken hangi yılın başlangıç alındığındadır.

J2000, 2000 Ocak 1,0 çağıdır, yani esas referans konumdur. Modern katalogların ölçüsüdür: bütün koordinatlar o ana indirgenir ve çağlar arası hareket ayrıca ele alınır.

J1900 aynı şeyin 20. yüzyılın başı içindir. Eski efemerislerde ve gözlemlerde hâlâ görülür.

B1950, 1950,0 çağıdır; Jülyen ölçeğinde değil, FK4 çerçevesindedir. B1950 ile J1950 arasındaki fark yaklaşık iki derece yüzde ondur ve referans çerçevesinin kendi tanımındaki farklardan doğar. Tam da bu yüzden iki standart doğrudan karıştırılamaz.

Karşılaştırma tablosu

Kırk yedi kayıt, onları gerçekten ayıran şeye göre toplandı: referans noktası, gelenek ve dönem. Sayısal değerler bilinçli olarak verilmedi; değerler hangi yıl için hesaplandığınıza ve gerçek ekliptiğin nasıl ele alındığına bağlıdır; dolayısıyla karşılaştırılması gereken sayılar değil ilkelerdir.

Nasıl seçilir

Bu soruyu hiç düşünmediyseniz Lahiri’yi alın: Hint astronomisinin baş ölçeğidir, takvimler onun üzerine kurulur ve neredeyse bütün modern sidereal hesapların varsaydığı ölçektir. Batı astrolojisinden geliyorsanız Fagan/Bradley size daha tanıdık gelir — ama Hint kaynakları size farklı bir burç verdiğinde şaşırmayın.

Yapılmaması gereken şey, hangi ayanamshanın kullanıldığını söylemeden sistemleri karşılaştırmaktır. Ölçeği belirtilmemiş sayılar neredeyse her zaman bir kaynağın yanlış olduğu sonucuna götürür.

Şunu akılda tutmakta fayda var: ölçekler arasındaki fark bir konuşma biçimi farkıdır, hassasiyet farkı değil. Hepsi aynı fiziksel olayı betimler, yalnızca farklı referans noktalarından.