خسوف و کسوف: چه تفاوتی با هم دارند

گرفتگی تماشایی‌ترین و درعین‌حال بدفهمیده‌ترین رویداد در نجوم است. سردرگمی اصلی در یک جمله خلاصه می‌شود: گرفتگی نه از همه‌جا، بلکه فقط از بخشی مشخص از زمین دیده می‌شود، و برای ماه‌گرفتگی و خورشیدگرفتگی این بخش‌ها نیمه‌های متفاوتی از سیاره هستند.

ماه‌گرفتگی

ماه وارد سایه‌ی زمین می‌شود. سایه مخروطی باریک است که به سمت مخالف خورشید امتداد دارد. گرفتگی از آن نیمه‌ی زمین دیده می‌شود که در آن لحظه شب است: خورشید باید زیر افق باشد. اگر در نیمکره‌ی مقابل باشید، ماه در آنجا اصلاً طلوع نمی‌کند و گرفتگی برای شما رخ نمی‌دهد.

بین نیم‌سایه و سایه تفاوت قائل می‌شوند. در نیم‌سایه، ماه تنها به‌طور جزئی پوشیده می‌شود: تیرگیِ خفیفی دیده می‌شود که به‌راحتی از چشم پنهان می‌ماند. در سایه، پوشش کامل است و تیرگی کاملاً مشهود.

خورشید گرفتگی

ماه بین خورشید و زمین قرار می‌گیرد و آن را می‌پوشاند. این پدیده فقط از سمت روز دیده می‌شود. از آنجا که مدار ماه نسبت به دایرةالبروج 5° انحراف دارد، سایه‌ی آن روی سطح زمین دایره نیست، بلکه نوار باریکی است که به‌طور میانگین پهنایی بین 100 تا 270 کیلومتر دارد. گرفتگی مثل پرتو نورافکن در طول این نوار حرکت می‌کند.

به همین دلیل است که در روسیه ماه‌گرفتگی‌ها مرتب دیده می‌شوند، اما خورشیدگرفتگی‌ها تقریباً هرگز: این نوار به‌سادگی از روی خاک شما عبور نمی‌کند.

چرا نه هر ماه

هر ماه یک بار ماه‌نو و هر ماه یک بار ماه کامل رخ می‌دهد، یعنی دو هم‌راستایی لازم. اما مدار ماه نسبت به صفحه‌ی مدار زمین حدود 5,14° شیب دارد، بنابراین خط خورشید–زمین–ماه معمولاً بالاتر یا پایین‌تر از هدف می‌گذرد. گرفتگی فقط در نزدیکی گره‌های مدار ماه ممکن است — نقاطی که مدار در آن‌ها دایرةالبروج را قطع می‌کند.

در هر یک دور، دو گره وجود دارد — حدود 18,6 سال برای یک چرخه‌ی کامل. در هر سال دو تا پنج گرفتگی رخ می‌دهد و در هر سال قطعاً دست‌کم یک ماه‌گرفتگی و یک خورشیدگرفتگی وجود دارد.

این در دادهها چه شکلی است

در صفحهٔ روز، در ردیفِ ماه کامل یا ماه نو، رویدادِ گرفت ذکر میشود؛ این یعنی چنین همراستایی در آن روز رخ خواهد داد یا رخ داده است. خودِ گرفت در همان روز و از هر نقطهای قابل مشاهده نیست: برای گرفتِ ماه باید در سمتِ شبِ زمین باشید و برای گرفتِ خورشید، در داخل نوارِ آن.