همهٔ ایانامشاها: چه کسی، کِی و چرا آن‌ها را ساخت

چهل‌وهفت ایانامشا، هفتاد‌وسه راه برای حل یک مسئله نیستند. این‌ها هفتاد‌وسه پاسخ متفاوت به پرسش «از کجا شمار کنیم» هستند، و هر پاسخ بر پایهٔ نقطهٔ مرجع خودش ایستاده است. بیایید ببینیم این نقطه‌ها چه هستند و چه کسی کدام را انتخاب کرده است.

اصل

زودیاک را می‌توان به آسمان به دو شیوه بست. استوایی از نقطهٔ اعتدال بهار شمرده می‌شود — این نقطه متحرک است، پس زودیاک استوایی به فصل‌ها بسته است، و ۰° حمل همیشه با آغاز بهارِ نجومی هم‌زمان است. نجومی به ستارگان ثابت بسته شده است.

این فاصله را پیشروی محور می‌سازد: محور زمین در حدود ۲۶٬۰۰۰ سال به‌آرامی دایره‌ای را می‌پیماید و نقطهٔ اعتدال را با خود می‌برد. در این مدت زودیاک سالانه حدود ۵۰ ثانیهٔ قوسی جابه‌جا می‌شود، یعنی هر ۷۲ سال یک درجه. بیست‌وپنج درجه‌ای که در دو هزار سال انباشته شده برابر یک برج کامل است.

ایانامشا زاویه‌ای است که باید کم شود تا مختصات استوایی به نجومی تبدیل شود. اندازه‌اش بستگی دارد به اینکه کدام نقطهٔ ثابت را صفر گرفته باشند. راه‌های انتخاب بسیار است: یک ستاره، دو ستاره، جهت به سوی مرکز کهکشان، صفحهٔ استوا، یا متنی همراه با جدول. هر انتخاب اندازهٔ خودش را می‌دهد و همه در چارچوب سنت خود «درست» هستند.

این نکتهٔ اصلی است: اختلاف میان ایانامشاها خطای محاسبه نیست، اختلاف توافق است. پس انتخاب مقیاس مهم‌تر از دقت خودِ مقیاس است.

مقیاس‌های ودایی

این سنت هندی است که سامانه‌های نجومی به شکل امروزی از آن برخاستند. در هند ایانامشا جزئیات نجومی نیست بلکه بخشی از نجوم رسمی است: با آن اعیاد، ماه‌های تقویمی و مکان سیارات را برای پنچانگ حساب می‌کنند.

لاهیری (چیترا پکشا) — مقیاس اصلی نجوم هند که رسماً تصویب شد و پایهٔ تقویم‌های هندی قرار گرفت. نامش را از منجم سوریا سیدهانتا گرفته که جدول‌های او بازتولید می‌شود: لاهیری حرکت خورشید را روی زودیاک نجومی دوباره حساب کرد و شمارشی به دست آورد که با متون سازگار باشد. این تکیه‌گاهی دلبخواه نیست بلکه نتیجهٔ همسو کردن با منبع است. تقریباً همهٔ محاسبات ودایی نوین این را مفروض می‌گیرند و همین مقدار پیش‌فرض سایت است. اندازه‌اش برای سال ۲۰۰۰ حدود ۲۳٫۸۵° است.

لاهیری (۱۹۴۰) — گونه‌ای از همان مقیاس که برای دورهٔ مرجع دیگری دوباره حساب شده است. تفاوتش با لاهیری نوین ناچیز است، اما در میانهٔ سدهٔ بیستم رویه‌ای جداگانه بود و هنوز در جدول‌های قدیمی دیده می‌شود.

لاهیری (VP285) — گونه‌ای که از شمارهٔ ۲۸۵ در اثر ونکاتا پَتّابھیرام وِریدهالکریشنا شانما (VP) به دست آمده است. یعنی نقطهٔ تکیه‌گاه همان نقطهٔ لاهیری کلاسیک است، ولی عدد از ویرایش معیّنی از افیمریس بیرون کشیده شده. وقتی لازم باشد دقیقاً همان محاسبه بازتولید شود سودمند است.

لاهیری (ICRC) — گونه‌ای که با افیمریس ICRC همسو شده است، یعنی با همان پردازشِ موقعیت خورشید و ماه که کمیسیون بین‌المللی مختصات اجرام آسمانی به‌عنوان مرجع می‌پذیرد. با مقیاس کلاسیک در حد چند ده‌مفهوم درجه تفاوت دارد.

کریشنامورتی — ایانامشایی که منجم و طالع‌بین ش. کریشنامورتی پیشنهاد داد. تلاشی برای ساختن مقیاسی نه از روی متن هندی بلکه از رصدهای روزگار ما. از همین رو تفاوتش با لاهیری آشکار است — برای ۲۰۰۰ حدود ۲۳٫۷° در برابر ۲۳٫۸۵°، یعنی نزدیک به دو دهم درجه. برای بیشتر مردم بی‌اهمیت است، اما روی مرز برج نتیجهٔ متفاوتی می‌دهد.

کریشنامورتی (VP291) — همان ایده به شکل دیگر که از ویرایش دیگری از افیمریس VP و به شمارهٔ ۲۹۱ به دست آمده است. در فهرست VP این دو شماره همسایه‌اند و تفاوت میان ۲۸۵ و ۲۹۱ نشان می‌دهد نتیجه چقدر به مجموعه‌دادهٔ به‌کاررفته وابسته است.

رامان — مقیاسی که منجم ب. و. رامان پیشنهاد داد. از مقیاس‌های هندی آشکارا متفاوت است: برای ۲۰۰۰ حدود ۲۲٫۴°، یعنی تقریباً یک درجه و نیم کمتر از لاهیری. نتیجه این است که مکان ماه روی زودیاک نجومی به روایت رامان نسبت به روایت هندی جابه‌جا می‌شود و نشانه‌ها به‌روشنی فرق می‌کنند. رامان در چارچوب ودایی کار می‌کرد، اما به محاسبات خودش تکیه داشت، نه به جدول‌های هندی.

اوشا شاشی — مقیاسی که به منجم اوشا شاشی نسبت داده می‌شود. به همان گروه گونه‌های هندیِ «مبتنی بر رصد» تعلق دارد: از نظر روش با سنت هندی هم‌خوان است، اما اندازهٔ جابه‌جایی خودش را دارد، و همین باعث می‌شود در حالت‌های مرزی نشانه‌ها با لاهیری نخوانند.

دجوال خول — مقیاسی که به کار دجوال کول، منجم هندی معاصر، بازمی‌گردد. یکی از کوشش‌های دیرهنگام برای به دست آوردن مقدار از رصد، نه از متن. به همان گروه اوشا شاشی تعلق دارد: چارچوب هندی، تکیه‌گاه مستقل.

یوکتیشوار — مقیاسی مرتبط با نام سانیانا یوکتیشوار. از نخستین مقیاس‌های هندیِ «جدید» که از کلاسیک فاصله دارند. مقدارش برای ۲۰۰۰ حدود ۲۲٫۵° است، یعنی آشکارا کمتر از لاهیری هندی.

ج.ن. بهاسین — مقیاس منجم جناکیران نارایان بهاسین. تلاش دیگر هند برای حساب ایانامشا به‌طور مستقل. به گروهی تعلق دارد که دامنهٔ مقادیرش به یک درجه و نیم می‌رسد — یعنی درون سنت هندی توافقی بر سر مقدار پایه وجود ندارد.

دو لوس — مقیاسی که به پژوهشگر معاصر دو لوس نسبت داده شده است. به‌صورت مقداری «بازیابی‌شده» منتشر می‌شود که با تطبیق منابع تاریخی به دست آمده است. جدا ایستاده است چون کوششی است برای بازسازی با نگاه به گذشته از آنچه در لحظه‌ای معیّن از تاریخ به کار می‌رفت، نه اندازه‌گیری وضع امروز.

مقیاس‌های غربی

فیگن-برادلی — مقیاس اصلی طالع‌بینی نجومی غرب. ر. برادلی در آغاز سدهٔ بیستم از آن استفاده کرد و پیش از او منجم و پژوهشگر و. فیگن. اندازه‌اش حدود ۲۴٫۰° است، یعنی حدود ۰٫۲° بزرگ‌تر از لاهیری هندی. این مهم است: اگر منبع غربی می‌خوانید، تقریباً قطعاً فیگن-برادلی است و نشانه‌هایش برای گروهی از مردم حدود یک برج با نشانه‌های هندی فرق خواهد داشت.

الدبران (15 Tau) — تکیه‌گاهی غیرمعمول: به‌جای نقطهٔ مرجع کلاسیک، این‌جا فهرستی معاصر از مکان‌های ستارهٔ الدبران گرفته شده است. نمونه‌ای نادر از ایانامشایی که به یک ستاره از راه فهرستی نوین بسته شده، نه به متنی کهن. برای تطبیق با رصدها سودمند است.

مقیاس‌های بابلی و باستانی

طالع‌بینی بابلی کهن‌ترین شاخه است که بعدها هم طالع‌بینی یونانی و هم شماره‌گذاری غربی نشانه‌ها از آن رویید. شیوهٔ بستن زودیاک در آن با شیوهٔ هندی یکی نیست، پس ایانامشاهای اینجا هم از آنِ خودشان هستند.

هیپارخوس — مقیاس یونانی باستان که به منجم سدهٔ دوم پیش از میلاد بازمی‌گردد. این نخستین کوشش برای بیان پیشروی محور به زبان مختصات بود: هیپارخوس مکان ستارگان را با ثبت رصدهای قدیمی‌تر مقایسه می‌کرد و جابه‌جایی را برآورد می‌زد. مهم آن است که هیپارخوس همان مسئله‌ای را مطرح کرد که هندیان مطرح کردند، اما دو سده و نیم پیش از آنکه سنت اروپایی آن را به‌طور نظام‌مند حل کند.

ساسانی — مقیاس فارسِ دورهٔ ساسانی، سدهٔ سوم تا هفتم. منجمان فارس میراث بابلی و هندی، از جمله شیوهٔ شمارش زودیاک، را سامان دادند. این ایانامشا آنچه را در ایران اسلامی پذیرفته شده بود بازسازی می‌کند، پیش از آنکه جدول‌های هندی مدرسه‌های بومی را کنار بزنند.

ماه والنس — به سنتی مربوط است که به والنس، نویسندهٔ باستانی «نجوم»، نسبت داده می‌شود. این پرسش که این متن به کدام تعلق دارد و دقیقاً چه چیزی را ثبت می‌کرد، هنوز میان تاریخ‌نویسان نجوم محل مناقشه است؛ از همین رو این ایانامشا نام مؤلف را به‌صورت قراردادی حمل می‌کند.

بابلی (کوگلر 1)، بابلی (کوگلر 2) و بابلی (کوگلر 3) — سه گونه از کار اُتو کوگلر که سامانهٔ بابلی را از لوح‌های گلینی بازسازی کرد. عدد به خوانش‌های متفاوت یا تاریخ‌گذاری‌های متفاوت متن اصلی اشاره دارد: کوگلر دریافت برخی لوح‌های بابلی با هم جور درمی‌آیند و برخی اندازه‌ای دیگر می‌دهند. در نهایت معلوم شد این دوره‌های رصد متفاوت‌اند، نه خطاها — و سه گونه از یک مقدارِ میانگین‌شده صادقانه‌تر است.

بابلی (هوبر) — بازسازی بر پایهٔ کارهای پائول هوبر که دقیقاً بر تاریخ‌گذاری رصدهای بابلی کار کرد. از گونه‌های کوگلر متفاوت است چون بر گاه‌شماری سخت‌گیرانه‌تری تکیه دارد.

بابلی (ETPSC) — گونه‌ای که به برنامهٔ مطالعهٔ علوم کهن در دانشگاه ادینبورگ بازمی‌گردد. این نسخهٔ مصوب مقدار بابلی در پردازش معاصر علمی-تاریخی است.

بابلی (بریتون) — بازسازی بر پایهٔ کار استیفن بریتون، متخصص تاریخ نجوم باستان. به همان گروه هوبر تعلق دارد، اما با تاریخ‌گذاری متفاوتی برای رصدهای اصلی.

مقیاس‌های هندی مبتنی بر متون

این‌ها مقادیر رصدی نیستند، بلکه بازگویی آن چیزی هستند که در متون کلاسیک سنسکریت نوشته شده است. تفاوت میانشان تفاوت میان متون است، نه میان رصدها.

سوریا سیدهانتا — تکیه بر متنی هم‌نام، «سوریا سیدهانتا»، که خود کهن‌ترین رسالهٔ نجومی بازماندهٔ سنت سنسکریت شمرده می‌شود. این مقیاس حرکت خورشیدی را بازتولید می‌کند که در همین متن شرح داده شده است.

سوریا سیدهانتا (خورشید میانگین) — گونه‌ای که در آن نقطهٔ مرجع نه از حرکت خود خورشید روی دایرهٔ بروج، بلکه از میانگین آن گرفته می‌شود. تفاوت این است که خورشید واقعی روی دایرهٔ بروج با سرعت نایکسان حرکت می‌کند و می‌توان یا موضع حقیقی را دنبال کرد یا میانگین را. این دو توافق متفاوت درون یک متن‌اند.

آریابهاتا — تکیه بر «آریابهاتیا»، که همان اصل سوریا سیدهانتا در آن هست اما با مدل حرکتی و جدول‌های دیگر. آریابهاتا در سدهٔ ششم می‌زیست و سامانه‌اش به‌روشنی با ودایی متأخر فرق دارد.

آریابهاتا (خورشید میانگین) — همان گونهٔ «خورشید میانگین» که در بالا آمد، اما برای مدل آریابهاتا.

آریابهاتا (۵۲۲ م) — وابستگی به تاریخ‌گذاری متنی که بازسازی‌ها از آن آغاز می‌شوند. منظور این است که دانش به‌تدریج انباشته شد و نسخه‌های متأخر می‌توانستند همین تاریخ را جاری بدانند.

SS رواتی — «سامانهٔ سنسکریت» (SS) به معیار هندی اشاره دارد و رواتی یکی از نکشترها، یعنی نقاط انتهایی دایرهٔ بروج است که در سنت هندی تکیه‌گاه شمرده می‌شد. مقیاس به همین نقطه بسته شده است.

SS چیترا — گونه‌ای که به چیترا، یعنی نکشتر دوم، بسته شده است. یعنی نقطهٔ مرجع با رواتی فرق دارد و در نتیجه اندازهٔ جابه‌جایی هم فرق خواهد کرد.

چیترای حقیقی — «حقیقی» یعنی حرکت خورشید روی دایرهٔ بروج حقیقی پیگیری می‌شود نه میانگین — یعنی شیب دایرهٔ بروج نسبت به صفحهٔ مدار زمین هم حساب می‌شود. برای چنین تفاوت‌های ریزی است که در این فهرست مدخل‌های جداگانه وجود دارد.

رواتی حقیقی — همان توضیح، اما برای تکیه بر رواتی.

پوشیای حقیقی — تکیه بر نکشتر سوم، پوشیا، با توضیح روی دایرهٔ بروج حقیقی.

مولای حقیقی — تکیه بر مولا، نکشتر چهارم. مولا نقطه‌ای است که در سنت هندی دایرهٔ بروج و استوای آسمانی به هم می‌رسند.

شئوران حقیقی — گونه‌ای مرتبط با بازسازی معاصر سامانهٔ بروجی هند، که در آن توضیحی بر زاویهٔ دایرهٔ بروج و صفحهٔ مدار زمین افزوده شده است. دیگر مقیاس کلاسیک نیست، بلکه کوششی معاصر برای همسو کردن سامانهٔ هندی با مدل نوین پیشروی محور.

مقیاس‌های ستاره‌ای و کهکشانی

گروهی جداگانه، و شاید غیرمنتظره‌ترین گروه. اینجا صفر زودیاک نه به ستاره بسته است و نه به متن، بلکه به ساختار خود کهکشان — به مرکزش یا به صفحهٔ استوایش. منطق زیبا است: اگر می‌خواهی ستاره‌ای‌ترین نقطهٔ مرجع ممکن را داشته باشی، پرجرم‌ترین و دورترین جرم را بردار.

مرکز کهکشانی ۰° قوس — صفر به جهت مرکز کهکشان بسته شده که در سامانهٔ استوایی تقریباً روی ۰° قوس می‌افتد. نام هم از همین‌جاست. بی‌درنگ بر دو عدد اثر می‌گذارد: تفاوتش با لاهیری به سه درجه و نیم می‌رسد.

مرکز کهک. (آر. گیلبرند) — گونه‌ای که آر. گیلبرند حساب کرد. تفاوتش این است که داده‌های متفاوتی دربارهٔ مکان مرکز به کار برد، پس اندازه متفاوت است با آنکه ایده یکی است.

مرکز کهک. مولا (ویلهلم) — حساب ویلهلم که بر مکان مرکز در سامانهٔ مولا تکیه دارد. ظرافت کار در این است که اینجا فقط تکیه‌گاه عوض نمی‌شود بلکه نقطهٔ شمارش هم عوض می‌شود.

مرکز کهک. (کوکرین) — بازسازی مستقل کوکرین. سومین حساب مستقل از یک جهت واحد سه مقدار نزدیک اما نابرابر می‌دهد — معیاری ملموس از اینکه این مقدار چقدر باریک است.

استوای کهک. (IAU 1958) — صفر نه در مرکز، بلکه روی صفحهٔ استوای کهکشانی طبق تعریف استاندارد سال ۱۹۵۸ است. این توافقی یکسره متفاوت است: نه نقطه، بلکه صفحه.

استوای کهک. (حقیقی) — توضیحی که شیب حقیقی صفحهٔ کهکشانی را از میانگین جدا می‌کند. تفاوت در حد چند ده‌مفهوم درجه است.

استوای کهک. (مولا) — تکیه بر استوا، اما در سامانهٔ شمارش هندی.

استوای کهک. (فیورنزا) — حساب فیورنزا. همان ایدهٔ نسخهٔ IAU، اما با انتخاب متفاوت مختصات اولیه.

هم‌راستایی کهک. (ماردیکس) — نامعمول‌ترین: اینجا صفر چنان انتخاب شده که استوای کهکشانی با استوای بروج هم‌راستا شود، یعنی راه‌حل از شرط برابری دو صفحه جست‌وجو می‌شود. این ساختی است که اصلاً به هیچ شیءی بسته نیست، بلکه به نسبت میان دو صفحه.

دوره‌ها

سه مدخل این فهرست ایانامشا به معنای دقیق نیستند، بلکه دوره‌های مرجع‌اند. تفاوت میانشان در سنت نیست، بلکه در این است که کدام سال مبنای محاسبهٔ طول قرار گرفته است.

J2000 — دورهٔ ۱ ژانویهٔ ۲۰۰۰٫۰، که بردار موضع نامیده می‌شود. استاندارد فهرست‌های معاصر: همهٔ مختصات به همین لحظه بازگردانده می‌شوند و حرکت میان دوره‌ها جداگانه حساب می‌شود.

J1900 — همین برای آغاز سدهٔ بیستم. هنوز در افیمریس‌ها و رصدهای قدیمی دیده می‌شود.

B1950 — دورهٔ ۱۹۵۰٫۰ در دستگاه FK4، نه در مقیاس ژولینی. تفاوت B1950 و J1950 حدود دو دهم درجه است و از تفاوت در تعریف خودِ دستگاه مرجع پدید می‌آید. به همین دلیل استانداردهای متفاوت را نمی‌توان مستقیم با هم ترکیب کرد.

جدول مقایسه

چهل‌وهفت مدخل در یک جدول بر پایهٔ آنچه واقعاً مقیاس‌ها را از هم جدا می‌کند گردآوری شده‌اند: نقطهٔ مرجع، سنت و دوره. مقادیر عددی عمداً نیامده‌اند — بستگی به سالی دارند که برایش حساب می‌کنید و به اینکه دایرهٔ بروج حقیقی را چگونه تفسیر می‌کنید، پس آنچه باید مقایسه شود عدد نیست، اصل است.

چگونه انتخاب کنیم

اگر هرگز این پرسش را جدی نگرفته‌اید، لاهیری را بردارید: این مقیاس اصلی نجوم هند است، تقویم‌ها بر پایهٔ آن ساخته شده‌اند و تقریباً هر محاسبهٔ نجومی نوین آن را مفروض می‌گیرد. اگر از طالع‌بینی غربی آمده‌اید، فیگن-برادلی آشناتر خواهد بود — اما تعجب نکنید اگر منابع هندی نشانهٔ دیگری به شما بدهند.

آنچه نباید کرد مقایسهٔ سامانه‌ها بدون ذکر مقیاسی است که به کار رفته. عددی که مقیاسش گفته نشود تقریباً همیشه به این نتیجهٔ نادرست می‌انجامد که یکی از دو منبع اشتباه کرده است.

و این را به یاد داشته باشید: اختلاف میان مقیاس‌ها اختلاف توافق است، نه دقت. همه یک پدیدهٔ فیزیکی را توصیف می‌کنند، تنها از نقطه‌های مرجع متفاوت.